Bakker: Goedemorgen meneer, wilt u ons Allison-brood proberen? De boterhammetjes zijn kleiner, maar door de stevige broodsamenstelling krijgt u voldoende binnen terwijl u minder eet!

Klant: Nee, ik hoef dat niet. Doe mij maar lichtbruin brood en dan dus héél dun gesneden. Voor de lijn, snapt u.

Bakker: Het spijt mij meneer, maar een standaard brood heeft exclusief de kapjes altijd precies 22 sneetjes. Een broodsnijmachine kan dat snijden in plakjes van 11 tot 12,5 of maximaal 15mm. Ik heb dat ingesteld op 12,5 en kan dat niet per klant aanpassen. De zaagbladen zitten vast met schroeven… snapt u.

Klant: Waarom koopt u dan geen tweede snijmachine die u afstelt op dunne sneetjes? Ik ben toch de klant en ik betaal daarvoor! Typisch ambtenarengedrag, altijd alles volgens ‘de regeltjes’.

Bakker: Mijn bakkerij hoort bij een keten. Wij hebben allemaal dezelfde afspraken over reclame, prijzen en ook over de snijdikte. Zo krijgt u als klant overal dezelfde kwaliteit, voor een lage prijs. Bovendien is mijn zoon ambtenaar, is daar iets mis mee?

Klant: Jazeker! Ambtenaren met hun regels en formulieren. Maar nooit zijn ze bereikbaar als je ze nodig hebt. Altijd net aan het lunchen. Alsof ik buiten mijn lunchtijd kan bellen!

Bakker: Tja, de overheid is geen MediaMarkt. Voor je paspoort kun je niet naar een ander bedrijf omdat zij je beter helpen. Die keuze heb je niet. Maar daarvoor hebben we toch verkiezingen meneer? Wij kiezen de bazen van die ambtenaren. Die bepalen wat zij doen.

Klant: Dat kan best zo zijn, maar één minister kan die tien- of honderdduizenden ambtenaren echt niet aan. Zeker niet als het de verkeerde minister is. En neem nou het kabinet, daar kun je toch ook niets mee?

Bakker: Mijn zoon werkt voor de staatssecretaris van Economische Zaken en Handel. Hij doet onderzoek, praat met mensen uit het bedrijfsleven en consumentenorganisaties. Met zijn rechtenstudie is het een hele slimme jongen. Doet voorstellen aan de minister voor nieuwe regels of om oude af te schaffen of zaken beter uit te voeren. Maar laatst moest hij van de directeur-generaal voorstellen doen om op te houden met bepaalde dingen. Daar had die man juist om gevraagd! Om een voorstel om de Keuringsdienst van Waren op te heffen en de Warenwet in te trekken!

Klant: Precies! Dat zijn goede ambtenaren, degenen die zichzelf opheffen en overbodig maken!

Bakker: Ik zal u zeggen meneer, ik heb hem streng toegesproken. Er is niks mis met de Warenwet, die beschermt u als consument. De Keuringsdienst van Waren handhaaft juist de Warenwet. Ik heb ze nooit op bezoek gekregen omdat niemand klaagt over mijn brood. Maar er zitten rotte appels in mijn vak hoor.

Klant: Ach, dat kan de samenleving allemaal best zelf regelen. Zo’n suffe ambtenarenclub hebben we daar niet voor nodig.

Bakker: Zoveel ambtenaren zijn er niet. Er zijn maar 2,5 ambtenaar bezig met de sector brood, in heel Nederland. Dat hoorde ik laatst op een bijeenkomst van ’t Bakkerij Centrum. We hebben dus wel geleerd van de afgelopen jaren.

Klant: Toe zeg! Je kunt mij niet wijsmaken dat je blij bent met al die regeltjes.

Bakker: Nee hoor, niet met alles. Regeltjes over droge stof in brood bijvoorbeeld, over het gewicht. Al die goede bedoelingen om prijs en kwaliteit te vergelijken voor de consument, met het idee dat de klant moet weten wat u krijgt als u een halfje bruin bestelt. Ik zou dat niet hebben verzonnen, mijn zoon ook niet. Dat is een verzinsel van de grote bakkerijen, heeft niets met ambacht te maken. Maar als kleintje breng je daar niets tegenin.

Klant: Maar als al die regels overbodig zijn, waarom zijn ze er dan nog?

Bakker: Dat is precies wat mijn zoon doet! Hij zit in een groep ambtenaren van allerlei ministeries die met voorstellen moeten komen. En hij heeft voorgesteld om die regel over het brood af te schaffen. Ik ben erg trots op hem.

Klant: Nou, dan is uw zoon een ambtenaar die snapt hoe het werkt. Als iedereen nou zo was!

Bakker: Dat zou mooi zijn. Lastig is het wel, soms jongleert hij echt tussen al die partijen. Het afschaffen is ook nog een gevecht, niet iedereen vond het een goed idee. En een cursus Europa doet ‘ie erbij, daar schijnt van alles te gebeuren. €1,29 alstublieft.

Klant: Pinnen alstublieft. Wat een ellendige baan eigenlijk, zoveel gedoe. Je moet het maar leuk vinden.

Bakker: Hij heeft zelfs plezier in het overwerken. Enorm gedreven om goede dingen voor de maatschappij te doen. Van mij heeft ‘ie het niet, ik bak gewoon mijn brood… Fijne dag nog!

Klant: U ook, tot ziens!

* met dank aan Hannah Ellens voor de eindredactie

J.C. Bloem, Multatuli en Macchiavelli kent men vooral van hun geschreven werk. Gerrit Zalm stapte over, van de status van ambtenaar naar die van politicus. Ben Bot was zijn hele loopbaan ambtenaar – diplomaat in dienst van het ministerie van Buitenlandse Zaken – maar kwam in 2003, minder dan een jaar na zijn pensionering, succesvol terug als (CDA) minister van Buitenlandse Zaken.

De ministeries kennen veel ambtenaren die naast hun werk als politicus lokaal actief zijn: als raadslid, statenlid of als (deeltijd-)wethouder. Sommigen, zoals Nebahat Albayrak, stappen definitief over van de ambtenarij naar de politiek.
Zo ook Jeanine Hennis-Plasschaert; zij was ook eerst jarenlang ambtenaar bij de Europese Commissie voordat zij als Europarlementarier en later als Tweede Kamerlid voor de VVD, zich op de politieke stortte.

Het beeld van ambtenaren die zich als beroemd schrijver kunnen ontpoppen of zich verder als succesvol politicus kunnen ontwikkelen, contrasteert met het beeld dat politieke partijen tijdens verkiezingstijd oproepen van de ambtenaar als bureaucraat en regelneef die de burger met zijn regeltjes en stokpaardjes vooral dwars zit. Ambtenaren zijn in de regel hardwerkende mensen. En in mijn loopbaan als ambtenaar, nu al weer 25 jaar, ben ik vooral zeer betrokken mensen tegengekomen, die met hart voor de publieke zaak zich loyaal naar het boven hen gestelde publieke gezag opstelden.  Al die kritiek op “de ambtenaar” kan dus wel een beetje tegengeluid gebruiken.

In de eerste plaats kun je niet alle ambtenaren over één kam scheren. Ambtenaren – dat is een zeer heterogeen gezelschap, zelfs als je ze zou beperken tot, bijvoorbeeld, beleidsambtenaren. Volgens recent onderzoek is vastgesteld dat de klassieke bureaucraat vrijwel verdwenen is bij de overheid. Er blijken 4 basistypen beleidsambtenaren te zijn:
a. ‘Der Beambte ohne Eigenschaften’: U vraagt, wij draaien.
b. De deskundige: die zet eigen deskundigheid voorop, legt tactisch vernuft aan de dag en wil de inbreng terug zien in het eindresultaat.
c. De onderhandelaar: die wil compromissen sluiten, binden..
d. De verbinder: die wil besturen met en niet tegenover de samenleving: de geëngageerde met ‘n eigen visie, de samenspeler (werkt aan beleid met draagvlak) en de netwerker (laat netwerken en initiatieven ontstaan).

Blijkens het onderzoek komen op rijksniveau de deskundige en de onderhandelaar vaak voor; de ‘Beambte ohne Eigenschaften’ en de verbinder zijn schaars.

Het verhaal
De oude koning van Katoren was op zijn geboortedag overleden, zonder nageslacht. Het land werd sindsdien geregeerd door een groep van 6 zelfbenoemde ministers.
Stach werd kort na zijn geboorte wees, en werd opgevoed door zijn oom Gervaas, die loyaal ambtenaar was voor de ministers, maar zijn neef Stach opvoedde als vrijmoedig mens. De vrijmoedige, soms wat brutale, 17-jarige Stach daagt de ministers uit, en zegt dat hij koning wil worden. Om van de uitdager af te zijn, geven ze hem 7 onmogelijke opdrachten. Deze ogenschijnlijke opdrachten voert Stach tot verbijstering van iedereen met succes uit. De pers meet dit breeduit, en hij wordt een nationale held. De opdrachten waren telkens het oplossen van een ernstig lokaal maatschappelijke probleem en hij raakt door zijn aanpak bevriend met de desbetreffende burgemeesters, die hem aan het slot van het verhaal letterlijk op de troon zetten. Het verhaal, en de opdrachten die Stach vervult, staan in Wikipedia beschreven.

De dubbele bodem
Het verhaal heeft van begin tot eind een dubbele bodem. Daarom is het verhaal ook zo leuk voor volwassenen. Het begint al met de ministers, die van alles beloven over de troonopvolging, maar daarvan niets realiseren en op het pluche blijven zitten. Ze zijn bang voor de pers en vergaderen in de ministerraad over futiliteiten.En zo gaat het maar door. De lezer krijgt te maken met begrippen als minister, ministerraad, ministerie, bestuur, burgemeesters, Ook maakt de jonge lezer kennis met de kracht van samenwerking, luisteren naar anderen, maatschappelijke problemen, burgermoed, collectieve actie, wettig versus legitiem gezag, persvrijheid, mediawijsheid en ga zo maar door. Het verhaal zelf is een tijdloos verhaal, maar ook de dubbele bodem is een tijdloos verhaal over de instellingen, instituties en kernwaarden van onze democratie. De schrijver, die later (in 1973) politiek leider van D66 werd, heeft met dit boek niet heel nadrukkelijk zijn politieke visie uitgedragen. De dubbele bodem in het verhaal is een breder gedragen opvatting over democratie. Alleen aan het slot, wanneer de nieuwe koning Stach een aantal burgemeesters tot zijn ministers benoemt, komt een glimp van de politieke agenda van de schrijver naar voren. als hij een minister benoemt om “een ministerie te beheren, waar wordt bestudeerd hoe je mensen kunt leren naar elkaar te luisteren en met elkaar rekening te houden, kortom (…) minister van democratie”. De desbetreffende gemeenten waaruit de nieuwe minister afkomstig zijn moeten volgens de nieuwe koning “maar uit hun midden een nieuwe burgemeester kiezen” – hier wordt de gekozen burgemeester opgevoerd. Deze alinea in het boek kan de schrijver worden vergeven. En tegenwoordig is zelfs de VVD voor de gekozen burgemeester (in mei 2010 tijdens een algemene ledenvergadering met 224 voor en 220 stemmen tegen in het verkiezingsprogramma van de VVD opgenomen).

Republikeins
Mocht men denken dat het boek een republikeins karakter heeft, dan komt men bedrogen uit. De jongen Stach is weliswaar getalenteerd, maar in feite een doodgewone zoon van een metselaar. Niettemin schopt hij het aan het eind van het verhaal tot koning. Hij moet volgens een oude vertelling op de troon worden gezet “door zes hooggeplaatste personen, personen die belangrijker zijn dan hijzelf” – in het verhaal wordt hij uiteindelijk door zes burgemeesters op de troon gezet. Dit verhaal is in grote lijnen toch niet veel anders dan de oorsprong van ons eigen koningshuis, een kleine 200 jaar geleden, op het strand van Scheveningen, waar Willem I door hooggeplaatsten tot het koningschap werd geroepen.
Al met al een boek voor alle gezindten, derhalve.

Opvallend
Wat per saldo, aan het slot, het meeste opvalt, is dat ons politieke systeem, en het menselijk gedrag binnen dat systeem, eigenlijk, in essentie, in 40 jaar tijd nauwelijks lijkt te zijn veranderd. Het verhaal over democratie dat de dubbele bodem van het boek vormt, is tijdloos. De rol van de onafhankelijke pers in een democratie, de positie die je ontleend aan steun van de bevolking, de kracht van samenwerking en het sluiten van compromissen etc. Dat verhaal is na 40 jaar in wezen niet anders.

Gekozen burgemeester
Maar de tijd heeft niet geheel stil gestaan: de rechtstreeks gekozen burgemeester is er weliswaar nog steeds niet, maar deze wordt inmiddels wel indirect gekozen door de gemeenteraad, die de man of vrouw ook weer naar huis kan sturen als hij of zij het vertrouwen van de gemeenteraad verliest (Tilburg, Maastricht, Den Helder). Maar er zijn wel nog steeds ministers en ministeries, een ministerraad en onafhankelijke pers die de politiek op de voet volgt.

Internationaal
Wat anno 2010 wel echt anders is, is de relatie met de internationale politiek. Die was toen niet zo aanwezig als nu, en speelt in het boek nog geen rol. Als je het boek nu zou schrijven, zou er vast wel een internationale dimensie in worden verwerkt.

Er bestaat kritiek op de procedure van kabinetsformatie. De kritiekpunten zijn:
- De benoeming van (in)formateur(s) vormt een zelfstandige beslissing van de koningin..
- Het proces van de kabinetsformatie is niet openbaar.
In het verleden zijn er (daarom) pogingen ondernomen om de rol van het staatshoofd bij de formatie te beperken. Diverse varianten (o.a. een gekozen formateur, een door de Tweede Kamer voorgedragen formateur en een gekozen minister-president) werden geopperd, maar tot dusverre zonder gevolg. Wel is intussen in het reglement van orde van de Tweede kamer aangepast (nieuw artikel 139a) om een plenair Kamerdebat te introduceren over de verkiezingsuitslag en kabinetsformatie en het vragen van inlichtingen aan kabinets(in)formateur(s).

Vice-president van de Raad van State, Tjeenk Willink, wees onlangs op de rol van de rol van de Koningin in de kabinetsformatie. Hij zei:

“De Koningin, boven de partijen staand, bewaakt de (vaak ongeschreven) staatkundige procedures. (…) Die procedures garanderen ook dat de invloed van de Koningin uiterst beperkt blijft omdat elke beslissing die zij neemt moet zijn terug te voeren hetzij op de resultaten van het werk van de informateur hetzij op de adviezen van de fractievoorzitters (respectievelijk de vaste adviseurs) hetzij op deze beide tezamen.”

Er komt zo nu en dan kritiek op de rol van het staatshoofd bij de formatie. Ook dezer dagen valt hier en daar, op de radio en op internet, een kritisch geluid horen. Dat was bijv. zo bij de benoeming van Tjeenk Willink als informateur. Conclusie van het bovenstaande moet echter zijn dat de rol van het staatshoofd is om het formatieproces op gang te houden en daarbij koerst op het kompas van de meerderheid in de Tweede Kamer. Maar als de Tweede Kamer zelf onmachtig blijkt om richting te geven, moet zij dat zelf doen, op basis van adviezen haar adviseurs – de beide kamervoorzitters en de vice-president. Want anders zou het formatieproces geblokkeerd worden.

De lastige burger: Pleidooi voor herwaardering politiek en burgerschap

Klantdenken

In ‘De lastige burger’ verkent Steven de Jong, redacteur van NRC Handelsblad, de effecten van het klantdenken in de publieke sector. ‘De lastige burger’ van De Jong ziet eruit als een boek, maar is dat eigenlijk niet.
Het is een verslag van een onderzoek, een samenvatting van een debat op internet, een column en een uitvoerig betoog tegen het klantdenken dat in de jaren ’90 van de vorige eeuw populair werd bij politici en wetenschappers. Door burgers als klanten te beschouwen zou het veel beter gaan met de dienstverlening van de overheid.
Wat zijn betoog tegen dit klantdenken betreft, is De Jong zeer overtuigend. Dit “boek”is vooral een pleidooi voor een herstel van politiek en bestuur vanuit collectieve belangen. Burgers als “klanten’ beschouwen leidt onvermijdelijk tot klantgedrag, waarbij burgers zich aan het overheidsloket gaan gedragen alsof zij een flatscreen bij de Media Markt komen uitzoeken. Als burgers niet krijgen wat zij willen, zijn ze ontevreden. Maar ze hebben geen andere aanbieder: de overheid en haar klantgerichte verkopers bieden geen alternatief. Zij kunnen slechts het collectief belang dienen en dat laat zich lang niet altijd met individuele wensen verenigen.
Steven de Jong draaide op een website www.lastvandeburger.nl de rollen eens om: hij vroeg 1380 ambtenaren om een klachtenbrief over de burger te schrijven. Slechts 64 van hen reageerden daarop. De burgers aan de andere kant reageerden er fel op, met 1717 reacties in één maand. Ik betaal belasting en u moet dus doen wat ik wil. ‘U moet mijn algemeen belang behartigen.’ Dat is ongeveer de strekking van de meeste reacties.

Klantvriendelijk

Klantgerichtheid is niet hetzelfde als alles doen wat klanten, of burgers, willen, zo betoogt De Jong. Vriendelijke bejegening van burgers is wat anders dan klantgerichtheid. De overheid moet het algemeen belang dienen, en dat is echt iets anders dan doen wat de individuele burger wil. “De overheid behoort immers verschillende belangen tegen elkaar af te wegen teneinde the greatest good for the greatest number te realiseren. Er zijn daarom altijd mensen die het niet met beslissingen eens zijn, die niet ‘bediend’ worden. Een vanzelfsprekendheid die in overheidscommunicatie nauwelijks terug te vinden is.”

Ogenschijnlijk lijkt het boek van de Jong een troostschrift voor ambtenaren. Maar het is veel meer dan dat. Het houdt de consumerende burger een spiegel voor en werkt daarmee tevens als een boemerang richting de overheid die de burgers bejegend als calculerend en consumerend en ze zelf zo heeft gemaakt.

Prof. Frank Ankersmit schreef een voorwoord in dit boek. Hij ondersteunt het pleidooi van De Jong van harte: hou op met die neoliberale flauwekul over de burger als klant en de Staat als een bedrijf, want dan bestaat de kans dat mensen dat nog gaan geloven ook.

Verplichte kost voor publieke ambtsdragers

De Jong maakt in dit boek een gehele tour door de publieke sector. Het gaat over klantdenken in de uitvoering, over regelgeving en over beleid en politiek. De Jong gaat in op de thema’s burgerschap en op het functioneren van onze parlementaire democratie. Eigenlijk is dit boek een zeer brede beschouwing over de publieke sector. Het is vooral daarom dat ik zo’n moeite had om hierover een korte recensie te schrijven. Het boek laat zich ook niet samenvatten. Met moet het gewoon lezen.
Het boek is een absolute aanrader voor iedereen die in de publieke sector actief is: politici en ambtenaren, maar zeker ook burgers en particuliere organisaties. Elke overheidsmanager en politicus zou dit boek moeten lezen. Het biedt enorm veel stof tot nadenken en is, zoals gezegd, een overtuigend pleidooi voor een herwaardering van politiek en bestuur, voor democratisch burgerschap, en tegen ‘neoliberale flauwekul’.

Het boek is geschreven door Jan-Frank Koers. Koers is lijsttrekker van Nieuw-Nederland (lijst 12), een politieke partij die meedeed aan de voor de Tweede Kamer op 9 juni 2010. En dit boek was ook zijn verkiezingsprogramma. Nieuw-Nederland gaat voor “een fantastisch leven voor ons allemaal”. Ze willen Nederland compleet opnieuw inrichten en dit boek is niets minder dan een omvangrijk hervormingsprogramma voor Nederland.

Nederland kan en moet beter, betoogt de schrijver. Oorzaken van de problemen liggen bij de mensen. Voorin het boek zegt Koers hierover: “Meer fundamenteel heeft dit te maken met de negatieve energetische mist die iedereen in zijn energieveld meedraagt.” Dat klinkt niet alleen zweverig. Dat is het gewoon ook. En zo start het boek.

Vervolgens wordt een filosofie, genaamd “spiral dynamics” als basale benadering gekozen voor het boek. Het is een voor mij onbekende benadering die samenlevingen classificeert, maar het maakte het betoog voor mij als lezer niet veel duidelijker. Wat wel duidelijk is, is dat de beoogde politieke partij een grondslag heeft die niet in de klassieke vakjes van de bestaande partijen kan worden ingedeeld. Spiritueel-pragmatisch is de beste omschrijving die ik na het lezen van dit boek/verkiezingsprogramma heb kunnen bedenken.
Volgens de schrijver is het boek echter niet alleen voor spiritueel geïnteresseerden, maar voor iedereen. Het boek bevat, zoals gezegd in feite een compleet verkiezingsprogramma dat ruimschoots alle beleidsterreinen van de publieke sector dekt. Het bevat concrete beleidsopties, die worden onderbouwd met verschillende theorieën, soms eigen theorieën, soms theoretische benaderingen van anderen. De benadering die de schrijver daarbij kiest, is soms communautaristisch, soms individualistisch, soms voorstander van een sterke invloedrijke staat en soms een beetje sociaal-liberaal. Koers zegt zelf ook: “Ik heb zelf op verschillende partijen gestemd en ben van verschillende partijen lid geweest, maar echt overtuigen konden deze mij niet.” Dat geldt intussen ook wel een beetje voor hemzelf. Hij heeft als lijsttrekker van Nieuw-Nederland bij de verkiezingen voor de Tweede Kamer op 9 juni 2010 maar weinig mensen kunnen overtuigen: zijn partij behaalde slechts 2.010 stemmen (0,02 %). Ook mij heeft Koers niet kunnen overtuigen. Ik ben vast niet spiritueel genoeg. Voor mensen die dat wel zijn, kan dit boek wellicht een mooie droom zijn van een betere samenleving.

In dit boek neemt oud-burgemeester Luigi van Leeuwen ons mee in het hedendaagse denken over politiek leiderschap, burgerschap en openbaar bestuur. Dit boek heeft hij, met hulp van co-auteur Jan Eikema, geschreven vanuit zijn, in zijn loopbaan, in politiek en openbaar bestuur, verworven inzichten.
Voor degenen die het denken over ons politiek systeem een beetje volgen, bevatten de eerste drie hoofdstukken weinig nieuws. Van Leeuwen schetst zijn eigen invalshoek, en berijdt een enkel stokpaardje. Hoofdstuk 4 bevat interviews van co-auteur Eikema met Van Leeuwen. Het hoofdstuk, getiteld “Politiek leiderschap – lessen uit de praktijk” bevat een aantal verhalen van Luigi van leeuwen uit zijn loopbaan. Hij gaat daarbij ook uitvoerig in op zijn laatste post, als (waarnemend) burgemeester van Wassenaar. Hoewel dit hoofdstuk wel veel zelfgenoegzaamheid lijkt te vertonen, denk ik toch dat de auteur oprecht probeert zijn ervaringen met andere te delen. Dit hoofdstuk heeft ook betrekking op de titel: politiek is niet voor bange mensen. We weten allemaal dat er een enorme hoop bangige politici zijn. Politici zijn net mensen. Maar de boodschap van Van Leeuwen is, dat je leiderschap moet tonen.

Na de theoretische bespiegelingen en de persoonlijke ervaringen volgt in het slothoofdstuk het handelingsperspectief dat Van Leeuwen ons voorschotelt. “Wie ooit de staking van de typekamer heeft meegemaakt toen de wordprocessor werd ingevoerd, durft elke verandering aan.“, schrijft Van Leeuwen. Hij ziet de ontwikkelingen op het gebied van ICT en sociale media als een kans voor verbetering van het functioneren van de van de publieke sector. Daarbij ziet hij mogelijkheden voor burgerparticipatie en –initiatief, èn een belangrijke rol voor het lokaal niveau. Bij de presentatie van dit boekje in 2009 zei Van Leeuwen daarover: “Het sociale internet biedt burgers de mogelijkheid – gevraagd en ongevraagd – zich met het beleid te bemoeien. Dit verhoogt niet alleen het democratisch gehalte van het beleid, maar deze online participatie leidt bij de dienstverlening tot zeer aanzienlijke kostendaling.”

Dit boekje is beknopt, en leest vlot, als een krantenartikel, en is een aanrader voor iedereen die nù actief is in de publieke sector – als raadslid, wethouder, of manager in openbare dienst. Om de prijs (€ 12,95) hoef je het niet te laten.

Het boek lijkt nu na alle ophef weer wat vergeten te zijn. Maar voor GroenLinks-aanhangers en milieuactivisten zou het verplichte kost moeten zijn.
Het boek is ook echter een aanrader voor de zich in het politieke midden bevindende politieke stromingen en de zgn. ‘groenrechtse’ politici die willen weten hoe hun politieke tegenstrevers denken.
Het boek is een mengvorm van enerzijds een persoonlijk weblog over de eigen achtergronden van de schrijver, en zijn belevenissen in de internationale politiek en anderzijds een politiek manifest van deze representant van de GroenLinkse milieubeweging. Het boek beschrijft zijn persoonlijke ervaringen in de kraakbeweging. Vervolgens bevat het boek een voorstel voor het tegengaan van klimaatverandering, zowel op mondiaal als op nationaal niveau.

Het boek vertelt van de gepassioneerde inzet van de schrijver voor het milieu, en sinds enige tijd ook het klimaat. Duyvendak heeft de maakbaarheid van de samenleving, die kenmerkend is voor de klassieke linkse politiek, vertaald naar het klimaat. Hij geeft aan hoe Duyvendak zich inzet voor milieu en klimaat via nationale en internationale politiek. Het boek maakt door de regelmatige verwijzing naar de persoonlijke gedachten en gevoelens van de schrijver een authentieke impressie.
En voor actievoerders van welke politieke kleur ook, zitten er verspreid door het boek tal van tips en trucks over hoe je zaken op de politieke agenda kun zetten, en de publieke meningsvorming kunt beïnvloeden.
En als je dàt wilt, is het boek een nuttig studieboek.

Niet alleen voor revolutionairen

Dit boek is bedoeld voor mensen die werk willen maken van het streven naar een duurzame samenleving. Dat klinkt hoogdravend, maar dat is wel de strekking. Dit 100% Amerikaanse boek probeert te overtuigen en geeft tips. Centrale stelling van het boek is dat de mensheid de afgelopen 150 jaar de aarde in toenemende mate schade aan de planeet heeft toegebracht. Dat moet veranderen, en niet een beetje, maar een totale revolutie. We staan volgens de schrijvers, Peter Senge en zijn co-auteurs, aan het begin van een nieuw tijdperk.
Behalve overtuigen, probeert het boek ook tips te geven hoe men zijn eigen steentje kan bijdragen aan de “totale revolutie” die de mensheid moet ondergaan. Aan de hand van tal van verhalen over voorbeelden van duurzame innovaties in de marktsector, gelardeerd met schema’s en figuren, schetst Peter Senge de routes waarlangs mensen kunnen bijdragen aan een duurzame productie en leefwijze.

De vertaling is soms wat houterig. De paragraaf “Van huursoldaat tot missionaris” is bijvoorbeeld letterlijk misschien een goede vertaling, maar mist de knipoog en alliteratie in de oorspronkelijke tekst. Ook de titel van het deel “grensoverschrijdende samenwerking” is zo’n hinderlijk houterige vertaling. Voor wie daar geen last van heeft en het op Amerikaanse leest geschoeide boek accepteert, krijgt een schat aan zeer waardevolle kennis uit verschillende vakgebieden, met concrete voorbeelden uit de praktijk, over de grenzen van economische groei en de eisen die een duurzaam voortbestaan aan het handelen van de mensheid stelt. Soms wordt deze kennis neutraal aangeboden, maar meestal duidelijk met de boodschap ‘dat het roer om moet’.

Het boek biedt interessante kennis om te benutten in tal van situaties, in bedrijven, bij de overheid, in de politiek. De schrijvers laten aan de hand van voorbeelden zien waarom mensen en bedrijven door hun individuele drijfveren en belangen gezamenlijk toch in het nadeel van het gemeenschappelijk belang handelen – en zo toch weer hun eigen belang schaden. Het boek probeert de signalen dat de mensheid de grenzen van de groei heeft bereikt, te vertalen in concrete oplossingen op het niveau van individueel menselijk handelen. Zeker voor mensen die op strategisch niveau werkzaam zijn in het bedrijfsleven biedt het handvatten voor de middellange tot lange termijn strategie. Het biedt visies op leiderschap en handvatten voor het interne debat binnen bedrijven: van gesprekstechnieken tot tips en adviezen voor de strategische oriëntatie van bedrijven. En zo bezien bevat het boek niet alleen nuttige informatie voor verandering naar duurzame exploitatie en productie, maar ook voor veranderingsstrategieën in het algemeen. Dat het boek gebrekkig is vertaald en erg ‘Amerikaans’ is geschreven, moet de lezer dan maar op de koop toe nemen.